“Thân nhân” người bị buộc tội có được là “Người bào chữa”?

Đăng ngày

#Bộ Luật Tố tụng Hình sự năm 2015 quy định Người đại diện hợp pháp của Người bị buộc tội có thể là Người bào chữa trong tiến trình thủ tục tố tụng. Vậy, Bộ luật quy định như thế nào là Người đại diện hợp pháp? Cụ thể họ gồm những ai? Thân nhân của Người bị buộc tội có phải là Người đại diện hợp pháp có được là Người bào chữa? Luật sư – Người bào chữa – còn bị hạn chế quyền bào chữa, còn Người đại diện hợp pháp thì sao?…

Lựa chọn Người bào chữa
Theo qui định Bộ luật tố tụng hình sự 2015 (BLTTHS): “Người bào chữa (chỉ) có thể là: a) Luật sư; b) Người đại diện của người bị buộc tội; c) Bào chữa viên nhân dân; d) Trợ giúp viên pháp lý trong trường hợp người bị buộc tội thuộc đối tượng được trợ giúp pháp lý”. Và “Người bào chữa do người bị buộc tội, người đại diện hoặc người thân thích của họ lựa chọn”.

Như vậy, Người thân thích – lưu ý là BLTTHS không có chữ (từ ngữ) thân nhân – (…gồm vợ, chồng, bố đẻ, mẹ đẻ, bố chồng, mẹ chồng, bố vợ, mẹ vợ, bố nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi; ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột; cụ nội, cụ ngoại, bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột, cháu ruột) của Người bị buộc tội (gồm người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo) chỉ có quyền “lựa chọn người bào chữa”, “từ chối hoặc thay đổi Người bào chữa”. Và cho dù “Người thân thích của người bị bắt, người bị tạm giữ, người bị tạm giam có đơn yêu cầu nhờ người bào chữa thì cơ quan có thẩm quyền (vẫn phải) có trách nhiệm thông báo ngay cho người bị bắt, người bị tạm giữ, người bị tạm giam để có ý kiến về việc nhờ người bào chữa, lựa chọn Người bào chữa”.

Người bào chữa là Người đại diện của Người bị buộc tội
Theo qui định, Người bào chữa, ngoài Luật sư, Trợ giúp viên pháp lý, Bào chữa viên nhân dân thì Người đại diện cho Người bị buộc tội “có thể là Người bào chữa”.

Tuy nhiên, BLTTHS không “giải thích từ ngữ” Người đại diện cho người bị buộc tội cụ thể là ai. Và Người bị buộc tội nào được có Người đại diện.
BLTTHS qui định “Người đại diện theo pháp luật của pháp nhân phạm tội, người đại diện khác theo quy định của Bộ luật này” là Người tham gia tố tụng.

Đối với Người bị buộc tội, “Bộ luật” này chỉ qui định về “Người đại diện theo pháp luật của pháp nhân phạm tội” có quyền tham gia tố tụng, tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa cho pháp nhân. “Người đại diện của người dưới 18 tuổi phạm tội” có quyền tham gia tố tụng, lựa chọn người bào chữa hoặc tự mình bào chữa. “Người đại diện của người có hành vi nguy hiểm cho xã hội mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hay khả năng điều khiển hành vi” có thể tham gia tố tụng trong trường hợp cần thiết.
Như vậy, BLTTHS qui định chỉ Người đại diện theo pháp luật của pháp nhân và Người đại diện của người dưới 18 tuổi phạm tội mới có quyền “bào chữa” cho pháp nhân mình hoặc người phạm tội do mình đại diện.

Hạn chế quyền bào chữa
Quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa là quyền của người bị buộc tội được Hiến pháp và BLTTHS qui định. Nhưng có thể thấy, chính các qui định và thiếu hướng dẫn thống nhất đã làm hạn chế quyền bào chữa của Người bị buộc tội.

Cụ thể, như trên đã nêu, Người đại diện cho Người phạm tội có thể là Người bào chữa. Nhưng mặc dù quy định về Người bào chữa là Người đại diện của Người bị buộc tội đã có từ lâu, hình thành trên cơ sở sự kế thừa quy định tại điểm b khoản 1 Điều 35 BLTTHS năm 1988; Điểm b khoản 1 Điều 56 BLTTHS 2003 là “Người bào chữa có thể là Người đại diện hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo”.

Tuy nhiên, trong suốt từ khi hình thành quy định về Người đại diện của Người bị buộc tội cho đến nay, chỉ duy nhất một lần vào năm 2004, tại Công văn số 117/2004/KHXX ngày 22/7/2004 khi hướng dẫn về việc triển khai thi hành BLTTHS 2003, Tòa Án nhân dân tối cao lưu ý các Tòa: “Đối với Người đại diện hợp pháp của Bị cáo. Cần nghiên cứu và nắm chắc các quy định tại các Điều 56 và 57 BLTTHS và những văn bản có liên quan để xác định đúng trường hợp nào thì được công nhận là đại diện hợp pháp của bị cáo và được tham gia tố tụng với tư cách là Người bào chữa cho bị cáo”. Ngoài ra không có văn bản nào khác hướng dẫn xác định Người đại diện cho Người bị buộc tội cụ thể là ai và Người bị buộc tội nào được có Người đại diện là Người bào chữa. BLTTHS 2015 mới chỉ qui định Người đại diện của pháp nhân phạm tội là Người đại diện theo pháp luật của pháp nhân.

Hiện nay, một số nơi hiểu về Người đại diện hợp pháp của Người bị buộc tội là cá nhân chính là người đại diện theo pháp luật của cá nhân theo quy định tại Điều 136 Bộ luật Dân sự 2015, bao gồm: (1) Cha, mẹ đối với con chưa thành niên; (2) Người giám hộ đối với người được giám hộ. Người giám hộ của người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi là người đại diện theo pháp luật nếu được Tòa án chỉ định; (3) Người do Tòa án chỉ định trong trường hợp không xác định được người đại diện quy định tại khoản 1 và khoản 2 Điều này; (4) Người do Tòa án chỉ định đối với người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự.” Tuy nhiên, cách hiểu này cũng hạn chế, bởi BLDS qui định rõ “đại diện… chỉ để xác lập, thực hiện giao dịch dân sự”.

Chưa kể, theo qui định tại Điều 24 BLDS, “Người nghiện ma túy, nghiện các chất kích thích khác dẫn đến phá tán tài sản của gia đình…” cũng có thể được Tòa án tuyên hạn chế năng lực hành vi dân sự và cử Người đại diện… Nhưng trong tố tụng hình sự, đối tượng (nghiện ma túy…) này không bị xem là “hạn chế năng lực hành vi dân sự” thì có buộc phải cho “Người đại diện” là Người bào chữa?

Một bài viết của Hội Luật sư trẻ đã khẳng định: “có lẽ rất hiếm hoặc có thể nói là chưa có trường hợp nào cha, mẹ của người chưa thành niên, hay người giám hộ của người bị bệnh tâm thần… được tham gia bào chữa, đặc biệt từ giai đoạn điều tra…? Việc quy định cho đối tượng người đại diện hợp pháp này tham gia bào chữa chỉ mang tính hình thức và không khả thi”.
Chính vì vậy, nhiều Người bị buộc tội đã không có Nguời bào chữa ngay từ khi bị bắt dẫn đến tình trạng ép cung, oan sai, “tự tử” trong trụ sở công an, nhà tạm giữ, tạm giam… Nhất là đối với những người bị buôc tội “nhạy cảm” khiến ít có Luật sư dám nhận tham gia bào chữa.

Pv.GNSP